October 31, 2025
9 آبان 1404
دانشکده مدیریت هاروارد
از مجموعه “تصمیم گیری و حل مسئله”
هوش مصنوعی میتواند به ما فرصت دهد تا عمیقتر و خلاقتر فکر کنیم، اما در عین حال ممکن است وسوسهمان کند که فکر کردن را به خودش بسپاریم. رهبری خوب به معنی دانستن همه جوابها نیست، بلکه به معنای اندیشیدن، شجاعت داشتن و روشن بودن هدف است، چیزهایی که هوش مصنوعی نمیتواند جای آنها را بگیرد.
امروزه بسیاری از ما از هوش مصنوعی برای نوشتن ایمیل، ساخت اسلاید، برنامهریزی جلسات و یادداشتبرداری استفاده میکنیم. انجام این کارها توسط هوش مصنوعی حس راحتی و صرفهجویی در زمان دارد، اما باید از خود بپرسیم: بهای این راحتی چیست؟
هوش مصنوعی همزمان که به ما فرصت تفکر عمیقتر میدهد، ممکن است باعث شود تفکر واقعی را به آن واگذار کنیم. مشکل فقط قدرت زیاد آن نیست؛ بلکه قانعکننده بودنش است. سریع مینویسد، با اعتمادبهنفس به نظر میرسد و کار را جلو میبرد. وقتی خستهایم یا تحت فشاریم، خیلی آسان است که اجازه دهیم ماشین بهجای ما تصمیم بگیرد، بیآنکه فکر کنیم آیا بخشی از قضاوت انسانیمان را از دست میدهیم یا نه.به مرور زمان، ممکن است بدون توجه به منبع داده، خلاصهها و تحلیلهایش را بپذیریم، یا حتی در تصمیمهای مدیریتی به خروجیهای آن تکیه کنیم. این رفتار نشانه ضعف نیست، بلکه نشانه این است که بخش انسانی تصمیمگیری، یعنی ارزشها و قضاوت، چقدر بهسادگی میتواند کنار گذاشته شود.
رهبری خوب به دانستن همه پاسخها نیاز ندارد، اما به تفکر، شهامت و هدف روشن نیاز دارد، چیزهایی که هیچ ماشینی نمیتواند جایگزینشان شود. هرچه هوش مصنوعی قویتر و سریعتر میشود، ما باید آهستهتر و عمیقتر فکر کنیم.برای سازگاری با این دوران، بیش از مهارت فنی، به جهتگیری ذهنی درست نیاز داریم: اینکه بدانیم نقش ما چیست، هدفمان از تصمیمگیری چیست، و کدام بخش از کار را باید خودمان انجام دهیم، نه ماشین. برای این منظور، چهار اصل را معرفی میکنم که نامشان را گذاشتهام «چهار لنگر رهبری در عصر هوش مصنوعی» راهنمایی برای اینکه رهبران بتوانند همچنان خودشان فکر کنند، نه فقط ابزار را بهکار بگیرند.
چهار لنگر رهبری در عصر هوش مصنوعی
۱. اختیار را بررسی کنید
هوش مصنوعی برای ایدهپردازی و شروع کار عالی است، اما شما رهبر هستید، نه ماشین. اجازه ندهید پیشنویس آن، نسخه نهایی کارتان شود.
هوش مصنوعی را مثل تولهسگی پرانرژی تصور کنید که جلوتر میدود. ممکن است فکر کند هدایت در دست اوست، اما در واقع افسار دست شماست. بگذارید جلو برود، اما سرعتش را با دقت اشتباه نگیرید.
بپرسید:
- آیا خروجی دقیقاً به هدفم رسیده؟
- آیا مسئله اصلی حل شده؟
- آیا لحن و سبک آن مناسب است؟
- چه فرضهایی در متن پنهان شده؟
مثلاً «پریا»، مدیر فناوری، از هوش مصنوعی خواست ایمیلی برای مشتری ناراضی بنویسد. متن خوب و مودب بود، اما پریا مکث کرد و دوباره آن را خواند. فهمید لحن ایمیل سرد است و به احساس مشتری توجه ندارد. پس خودش پاراگرافی اضافه کرد تا همدلی را نشان دهد و بعد به راهحل پرداخت.
۲. هدف را بررسی کنید
هوش مصنوعی براساس احتمال کار میکند، اما شما براساس هدف. هوش مصنوعی نمیداند برای شما چه چیزی مهم است.
از خود بپرسید:
- هدف کوتاهمدتم چیست؟
- هدف بلندمدتم چیست؟
- آیا خروجی با این اهداف هماهنگ است؟
پریا قبل از جلسه، از هوش مصنوعی خواست نکات اصلی را بنویسد، اما چند دقیقه وقت گذاشت تا یادش بیاید هدف واقعیاش چیست: فقط حفظ قرارداد نبود، بلکه حفظ رابطهای سازنده با مشتری بود. بنابراین پاسخ را تغییر داد و گفت:
«میتونید برام بگید موفقیت از نگاه شما چه شکلیه؟»
این سؤال مسیر گفتگو را انسانیتر و مؤثرتر کرد.
۳. مسئولیت را بررسی کنید
مهم نیست ابزار چقدر مفید است؛ در نهایت شما پاسخگو هستید. اگر تصمیم اشتباه باشد، هوش مصنوعی نیست که باید توضیح بدهد، شما هستید. قبل از اعتماد به خروجی، از خود بپرسید:
- آیا پشت این اطلاعات میایستم؟
- آیا میتوانم از آن دفاع کنم؟
در جلسه، یکی از پیشنهادهای پریا از یادداشتهای هوش مصنوعی آمده بود، اما طوری به نظر میرسید که فقط به نفع شرکت خودش است. او سریع مسئولیت را پذیرفت و گفت:
«این پیشنهاد دقیق نیست. اجازه بدید روشی پیدا کنیم که با نیاز شما هماهنگتر باشه».
۴. واقعیت را بررسی کنید
هوش مصنوعی همیشه با اعتمادبهنفس حرف میزند، حتی وقتی اشتباه میکند. ممکن است اطلاعاتش قدیمی یا ساختگی باشد، پس به هر خروجی اعتماد نکنید. بپرسید:
- آیا این دادهها قابل بررسیاند؟
- دیدگاه دیگری وجود دارد؟
- چطور ممکن است این اشتباه باشد؟
وقتی پریا از هوش مصنوعی خواست مشکلات مشتریان در صنعت را فهرست کند، لیستی مفصل گرفت. اما وقتی منابع را چک کرد، فهمید بعضی از دادهها قدیمی و بعضی از آنها از وبلاگهای غیرمعتبر آمدهاند. اگر بدون بررسی آنها را استفاده میکرد، اعتبارش زیر سؤال میرفت.
در پایان: کنترل را حفظ کنید
پریا در تمام مراحل، وسوسه نشد که خروجی سریع و درخشان هوش مصنوعی را همانطور بپذیرد. او از این چهار لنگر استفاده کرد تا کنترل تصمیمهایش را حفظ کند.
هوش مصنوعی ابزار شگفتانگیزی است، سریع، هوشمند و مفید، اما جایگزین تفکر انسانی نمیشود.از آن برای پشتیبانی از تصمیمهایتان استفاده کنید، نه برای تصمیمگیری بهجای خود. یادتان باشد: ماشینها فقط چیزی را که دیدهاند، تکرار میکنند. اما انسانها میتوانند چیزهایی را تصور کنند که جهان هرگز ندیده است.